Wist je dat de Zuid-Veluwe en de regio rondom Arnhem tachtig jaar geleden het strijdtoneel was van een van de grootste operaties uit de Tweede Wereldoorlog? In september 1944 vochten hier de geallieerde en Duitse legers tegen elkaar tijdens Operatie Market Garden in een poging om Nederland snel te bevrijden. Sindsdien is de regio een symbool geworden voor moed, strijd en vrijheid. In de periode van nu tot in 2025 herdenken we de weg naar 80 jaar vrijheid op de Veluwe. Wij gingen op pad om te ontdekken hoe wij stil blijven staan bij de geschiedenis en de verhalen uit het verleden levend houden en herdenken. In dit blog delen we onze reis over het zuiden van de Veluwe, waar de verhalen van toen nu nog altijd voelbaar zijn in musea en markeringspunten.

Ginkelse Heide en de slag om Arnhem

We beginnen ons cultuursnuif-avontuur op de Ginkelse Heide, waar op 18 september 1944 ruim 1900 geallieerde parachutisten landden. Hier begon de opmars richting Arnhem, een cruciale fase van Operatie Market Garden. Misschien ken je de geschiedenis van ‘A Bridge Too Far’. Dit ambitieuze offensief, bedoeld om via de bruggen bij Arnhem door te stoten naar Duitsland, mislukte helaas. Arnhem bleek “een brug te ver”, waardoor de bevrijding van Nederland boven de grote rivieren nog maanden op zich liet wachten.

Wij lopen deze dropzone-wandelroute langs monumenten en verhalen die herinneren aan deze heftige strijd. Bij het startpunt van de route staat het landmark ‘Vensters op het Verleden’, een kunstwerk dat een indruk geeft van de Airborne luchtlandingen. Terwijl we over de hei lopen, is het indrukwekkend te bedenken welke heftige gebeurtenissen hier plaatsvonden. Je kunt op adem komen bij het gezellige restaurant Bloem, een perfect plekje voor een lunch met uitzicht op deze historische plek.

Geschiedenisles: operaties Pegasus

Nog even wat meer geschiedenisles over de Tweede Wereldoorlog op de Veluwe. Niet ver van de Ginkelse Heide ligt Ede, waar honderden geallieerde soldaten na de mislukte Slag om Arnhem door lokale verzetsmensen werden verborgen. Om de soldaten naar bevrijd gebied te krijgen, werden twee operaties uitgevoerd (I en II). Nummer I slaagde, maar Operatie Pegasus II in november 1944 liep uit op een mislukking. Slechts zeven man bereikten de overkant van de Rijn.

De Grebbelinie: een waterlinie met een verleden

Vervolgens reizen we af naar het Grebbeliniebezoekerscentrum in Renswoude. Hier leren we over de Grebbelinie, een waterverdedigingslinie die al sinds de 18e eeuw diende om Nederland te beschermen tegen een mogelijke vijand. Het land werd tot kniehoogte onder water gezet, waardoor het te diep was om er met kanonnen doorheen te rijden, maar te ondiep voor boten. Door de slootjes konden paarden en soldaten onverwachts wegzakken.

De linie is drie keer gebruikt, onder andere tijdens de mobilisatie van 1940. De verdedigingslinie werd opgeknapt, maar helaas konden de Nederlandse troepen de Duitse invasie maar drie dagen tegenhouden. De derde en laatste keer werd de linie gebruikt aan het einde van de oorlog, toen de Duitse soldaten werden verrast door het oprukkende geallieerde leger. Ook deze keer haalde de Grebbelinie weinig uit.

Vanwege de intrede van vliegtuigen was de linie sindsdien overbodig geworden. Een bezoek aan dit bezoekerscentrum neemt je mee terug naar deze tijd. Vergeet ook het klompenpad wat hier ligt niet. Na 16 kilometer of de verkorte route kan je neerploffen bij Restaurant Grebbelounge.

oorlog menselijk maken

Militaire geschiedenisverhalen blijven vaak technisch en afstandelijk. Om niet te vergeten dat het om mensen gaat, vaak hele jonge jongens, bezoeken we onderweg naar de volgende stop het militair ereveld de Grebbeberg; de eerste oorlogsbegraafplaats van Nederland, een indrukwekkende plek.

Vijf jaar geleden schreven we ook over de herdenking van de Tweede Wereldoorlog. De cultuurtips vind je hier. 

Hotel de Wereld: vrijheidsicoon in Wageningen

Een plek van historische betekenis is onze overnachtingsplek: Hotel De Wereld in Wageningen. Dit 4-sterrenhotel is misschien wel het bekendste hotel van Nederland, vanwege zijn historische betekenis. Hier vonden in 1945 de vredesonderhandelingen plaats, die het einde van de Tweede Wereldoorlog in Nederland inluidden. Het monumentale pand was voor Canadese luitenant-generaal Foulkes de ideale locatie om de Duitse capitulatie te bespreken, vanwege de strategische ligging dicht bij het front en de symbolische naam “De Wereld”.

Over de plek en de rol van beeldvorming vanuit Foulkes en prins Bernhard, spraken we in de nieuwsbrief ‘Over verhalen’ over de weg naar 80 jaar vrijheid. 

De kamers van het hotel zijn opgedragen aan mensen die zich over de hele wereld hebben ingezet voor vrijheid. Het hotel werkte voor de inrichting van de kamers samen met studenten. Wij sliepen in de kamer van Astrid Lindgren, de beroemde Zweedse schrijfster van Pippi Langkous. Hier overnachten en dineren bracht de geschiedenis van 80 jaar vrijheid heel dichtbij.

Monumenten en historisch cultuur snuiven in Wageningen

Na een uitgebreid ontbijt gingen we op pad voor de monumenten- en architectuurwandeling door het historische centrum van Wageningen. Deze stad heeft al sinds 1263 stadsrechten en is heerlijk rustig op zondagochtend. We lopen langs de Joodse begraafplaats en de rivier. De invloed van het landbouwkundig onderwijs, dat Wageningen internationaal op de kaart heeft gezet, zien we overal terug. In één van de gebouwen maken we een tussenstop.

Beeldengalerij Het Depot is gratis toegankelijk en heeft drie locaties waarin hedendaagse beeldhouwkunst een podium wordt gegeven. De beelden gaan over een centraal thema, het menselijk lichaam, en je mag ze aanraken. Wij krijgen een rondleiding die ons ons op een nieuwe manier laat kijken naar beelden en het menselijk lichaam. Benieuwd? Kijk naar deze aflevering van Nu te Zien. Je luncht heerlijk ‘groen’ in restaurant Linnaeus En vergeet niet een kijkje te nemen in de tuinen en arboretum – het bomenpark.

’40-’45, de Musical: indrukwekkend meeslepend

Tot slot bezoeken we de matineevoorstelling ’40-’45, de musical, dat het verhaal vertelt van twee broers, Dirk en Louis, die opgroeien in Rotterdam. Terwijl de oorlog uitbreekt, kiezen de broers elk een andere kant van de strijd—de een sluit zich aan bij het verzet, de ander bij de NSB. De musical laat op indringende wijze zien hoe de oorlog niet alleen het land, maar ook families verdeelt.

Het was zonder twijfel een indrukwekkend spektakel. De grootschalige productie, met bewegende tribunes, vuur, pistolen en rijdende treinen, was indrukwekkend en trok het publiek volledig in het verhaal. Vooral de scènes over het concentratiekamp en het moment waarop je zelf in het publiek van een NSB-bijeenkomst belandt, zorgden voor kippenvel. De kwaliteit van acteurs en zang was hoog. En het genre musical met een mix van spektakel en dramatiek, kan het gesprek voor nieuwe generaties over morele keuzes aanjagen.

Musea en herdenkingsplaatsen in Gelderland 

Wil je nog meer weten over het oorlogsverleden van de Veluwe? Dan zijn deze plekken een bezoekje waard.

Een aanrader is het Airborne Museum in Oosterbeek, gelegen in het voormalige hoofdkwartier van de Britse luchtlandingstroepen. De interactieve Airborne Experience laat je de spanning van de Slag om Arnhem herbeleven. Ook het Nationaal Ereveld Loenen, waar vierduizend Nederlandse oorlogsslachtoffers begraven liggen, is een plek die je niet mag missen.

De weg naar 80 jaar vrijheid op de Veluwe

Tachtig jaar na de bevrijding blijft de Veluwe een regio vol verhalen, monumenten en plekken die ons herinneren aan de Tweede Wereldoorlog. Of je nu wandelt over de Ginkelse Heide, waar duizenden parachutisten neerdaalden, of de geschiedenis beleeft in Hotel De Wereld in Wageningen, of de beeldende kunst bewondert in Beeldengalerij Het Depot, de geschiedenis ligt hier letterlijk onder je voeten. De Veluwe biedt talloze manieren om de weg naar 80 jaar vrijheid te herdenken én te vieren.

Meer weten over herdenkingen en activiteiten rondom 80 jaar vrijheid? Bezoek dan de websites van Visit Veluwe. 

Deze blog is een initiatief van Cultuursnuiver. “de weg naar 80 jaar Vrijheid op de Veluwe” kwam tot stand in samenwerking met Visit Veluwe.

Nog meer cultuur snuiven in Nederland? We hebben nog meer geschreven over de Tweede Wereldoorlog.